DA-BẢO TỒN DI SẢN-"Quan điểm bảo tồn, Cơ sở lý luận"

Dưới đây là một số quan điểm bảo tồn cũng như cơ sở lý luận cho các bạn tham gia Đồ án Bảo tồn di sản kiến trúc.

1  CÁC QUAN ĐIỂM ỨNG XỬ DI TÍCH KIẾN TRÚC

a. Karl Friedrich Schinkel (1781–1841)

• Người đầu tiên quan tâm đến mối liên quan trong tổng thể của di tích.
• Phản đối sự pha trộn, bào chế đối với di tích.
• Phản đối thực tế đang diễn ra tại Pháp, nơi tất cả di tích hoặc vật có giá trị được trưng bày trong Bảo tàng Louvre. Di tích mất đi ý nghĩa và giá trị của chúng chỉ còn nằm trong văn bản.
• Di tích không chỉ là biểu tượng chiến tranh mà còn để tưởng nhớ lịch sử.

b. Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc (1814–1879)

• Định nghĩa: “Trùng tu ngôi nhà không có nghĩa là duy trì nó, mà là phục hồi nó ở dạng hoàn chỉnh, có thể chưa từng tồn tại”.
• Theo quan điểm này, di tích được phục hồi nguyên vẹn và thống nhất về phong cách kiến trúc, nghĩa là loại bỏ những gì không thuộc phong cách đó trên di tích. Điều này dẫn đến sự mất mát tính nguyên gốc và dấu ấn của những thời đại mà di tích đã trải qua.

c. John Ruskin (1819–1900)

• Nghiêm cấm can thiệp vào di tích, ngoại trừ trường hợp cần thiết.
• Năm 1843, trong tác phẩm “Họa sĩ hiện đại”, ông đưa ra những lập luận phản đối việc trùng tu, phục hồi.
• Những công trình danh tiếng tự thân đã chứa đựng các giá trị, thông tin, kiến thức và dấu ấn lịch sử.
• Di sản là sự thừa hưởng, kế nghiệp chứ không phải tài sản thuộc quyền sở hữu tại một thời điểm cụ thể. Mọi thứ được tiếp nối và liên tục từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Vì thế, quá khứ không đơn thuần là những gì đã qua.
• Không được phép âm thầm thay thế, sao chép hoặc tạo hình hiện đại giữa các di tích.

d. William Morris (1834–1896)

• Trùng tu, phục chế, phục dựng bao gồm những quá trình có thể dẫn đến phá hủy di tích.
• Tái tạo, sản xuất lại là việc vô nghĩa. Ông phản đối các sản phẩm công nghiệp và hưởng ứng việc sản xuất vật dụng, đồ đạc bằng phương pháp thủ công.
• Tìm kiếm và cố gắng tiếp thu từ quá khứ những nguyên tắc cơ bản dành cho kiến trúc hiện tại.

e. Alois Riegl (1858–1905)

• Bảo tồn di tích xuất phát từ sự quan tâm đến quá khứ nhằm giải thích quá khứ.
• Ý nghĩa cổ xưa đối với người đương thời là quan trọng, trong đó trọng tâm nằm ở mối quan hệ giữa người nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu.
• Di tích không chỉ mang ý nghĩa trong quá khứ mà còn có ý nghĩa đối với hiện tại.
• Di tích không chỉ mang ý nghĩa quốc tế mà còn lưu giữ những dấu ấn của phong cách cận đại, tạo ấn tượng thông qua cảnh tượng và sắc thái riêng.
• Khoa học nghệ thuật có nhiều ý nghĩa, không chỉ giới hạn trong phạm vi khoa học lịch sử thông thường.

f. Georg Dehio (1850–1932)

• Bảo vệ di tích không phải để hưởng thụ, thưởng thức mà là thể hiện sự tôn trọng đối với ý nghĩa lịch sử.
• Cổ súy cho ý nghĩa quốc tế của di tích.
• Di tích phục vụ tốt cho mục đích truyền thông.
• Sự dã man, tàn nhẫn hoặc thiếu văn hóa của đối thủ trong chiến tranh phải được chỉ rõ.

g. Gustavo Giovannoni (1873–1947)

• Đề xuất các phương pháp và đưa ra những quan điểm chủ yếu của trường phái trùng tu khảo cổ học. Những quan điểm này là cơ sở lý luận cho Hiến chương Athens về trùng tu năm 1931, được Hội đồng Tối cao về Di tích cổ và Nghệ thuật phê chuẩn, trở thành văn kiện nền tảng trong các hoạt động trùng tu tại Italia.
• Chia di tích thành hai loại: di tích “sống” là những di tích tiếp tục hoặc sẽ được sử dụng trong đời sống đương đại; di tích “chết” là các di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật, phế tích…

2  CÁC VĂN BẢN PHÁP LÝ VỀ ỨNG XỬ VỚI DI TÍCH KIẾN TRÚC

a. Hiến chương Athens năm 1931

• Không phục hồi nguyên vẹn di tích.
• Các thành phần có giá trị nghệ thuật, lịch sử đều phải được giữ lại, không phụ thuộc vào thời kỳ hình thành.
• Việc khôi phục được đề xuất khi các ý tưởng được thống nhất về nghệ thuật và có liên quan mật thiết với các tiêu chí lịch sử, trên cơ sở những dữ liệu tuyệt đối chính xác thu thập từ di tích.
• Các thành phần mới đưa vào di tích phải có hình thức khác biệt so với thành phần gốc, đồng thời có ghi chú thông tin, ký hiệu…
• Hiến chương lưu ý đến sự tham gia của di tích vào đời sống, sự quan tâm đến diện mạo đô thị và môi trường bao quanh.
• Đưa kiến thức về di tích vào nhà trường.

b. Hiến chương Venice năm 1964

• Được thông qua tại Hội nghị quốc tế các kiến trúc sư và chuyên gia kỹ thuật về di tích lịch sử, khẳng định tính bất di bất dịch của các nguyên tắc cơ bản trong trùng tu khảo cổ học.
• Đặt việc bảo quản di tích lên hàng đầu, chỉ trùng tu trong những trường hợp đặc biệt nhằm bảo toàn di tích và làm rõ các giá trị thẩm mỹ hoặc lịch sử.
• Trùng tu phải dừng lại khi bắt đầu xuất hiện giả thiết chưa có cơ sở. Hiến chương làm rõ sự ưu tiên đối với việc bảo tồn tính nguyên gốc và cấu trúc di tích.
• Khôi phục phong cách không phải là nhiệm vụ tất yếu của trùng tu.
• Quan tâm đến giá trị của di tích và môi trường bao quanh di tích.

c. Công ước về bảo vệ Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 1972

d. Hiến chương Burra năm 1979

• Được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc quốc tế về bảo vệ di sản và những đường lối chỉ đạo việc bảo vệ, quản lý các địa điểm có giá trị văn hóa, dựa trên hiểu biết và kinh nghiệm của các thành viên ICOMOS Australia.
• Việc bảo vệ là một bộ phận hữu cơ của công tác quản lý, đồng thời làm giảm thiểu tác động của hoạt động trùng tu đối với di tích và di chỉ. Nội dung này liên quan đến Hiến chương Venice năm 1964 và Nghị quyết của Đại hội đồng ICOMOS lần thứ 5 tại Moskva năm 1978.
• Hiến chương đề cập đến khái niệm “nơi chốn”, làm rõ những nét đặc trưng của các địa điểm có giá trị văn hóa.

e. Hiến chương Florence năm 1981

• Hiến chương về bảo tồn các hoa viên lịch sử. Hiến chương định nghĩa hoa viên lịch sử là di tích sống, chứa đựng các cấu tạo kiến trúc và mang nhiều giá trị lịch sử, lịch sử nghệ thuật, mỹ thuật, đồng thời vẫn được sử dụng đúng công năng trong đời sống đương đại.
• Hoa viên lịch sử là nơi thưởng ngoạn, suy tư và thư giãn; là chứng nhân cho văn hóa của một dân tộc, một thời đại, một phong cách hoặc tính độc đáo của người sáng tạo.
• Hiến chương đưa ra các nguyên tắc và yêu cầu trong việc bảo quản, trùng tu, phục dựng hoa viên lịch sử, từ thiết kế các thành phần kiến trúc đến các loại cây…, nhằm phát huy giá trị khoa học, giá trị lịch sử và làm phong phú thêm ý nghĩa văn hóa của địa điểm.

f. Hiến chương Washington năm 1987

• Hiến chương về bảo vệ thành phố và khu vực đô thị lịch sử, nơi lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa của đô thị truyền thống, đang xuống cấp và bị đe dọa, đồng thời ngày càng mai một do quá trình phát triển đô thị và công nghiệp hóa trên toàn thế giới.
• Hiến chương xác định các nguyên tắc, mục tiêu và phương pháp cần thiết để bảo vệ thành phố, khu vực đô thị lịch sử, nhằm phát huy các giá trị truyền thống và thích ứng với quá trình phát triển tất yếu của đời sống.

g. Văn kiện Nara về tính xác thực năm 1994

• Văn kiện nhấn mạnh giá trị và tính xác thực của di tích, tính đặc thù của các giá trị di sản vật thể và phi vật thể, cũng như độ tin cậy của các nguồn thông tin liên quan. Sự hiểu biết về tính xác thực đóng vai trò cơ bản trong nghiên cứu khoa học về di sản văn hóa và trong việc lập kế hoạch bảo tồn, trùng tu.
• Văn kiện đưa ra các gợi ý về cách tiếp cận và phương pháp phân tích di tích nhằm xác định tính xác thực, mở rộng sự hiểu biết về các giá trị biểu thị trên di sản văn hóa và tôn trọng vai trò của di tích, di chỉ trong hiện tại.

h. Nguyên tắc bảo tồn các kiến trúc lịch sử bằng gỗ năm 1999

• Xác định các nguyên tắc và thực hành cơ bản có thể áp dụng trên toàn cầu đối với việc bảo vệ, bảo tồn di tích kiến trúc lịch sử bằng gỗ. Kiến trúc lịch sử bằng gỗ bao gồm các tòa nhà hoặc công trình xây dựng hoàn toàn hay một phần bằng gỗ, có ý nghĩa văn hóa hoặc là bộ phận của một khu vực lịch sử.
• Văn kiện đề xuất các khuyến nghị về kiểm tra, lập bản kê và hồ sơ di tích kiến trúc gỗ; giám sát và bảo quản định kỳ các cấu kiện gỗ; tu sửa, thay thế và dự trữ nguồn gỗ thông qua việc tạo lập, bảo vệ rừng. Các yêu cầu về vật liệu, kỹ thuật xây dựng đương đại, giáo dục và đào tạo cũng được chú trọng.

b. Việt Nam

• Sắc lệnh số 13, 65 SL/CTP của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1945.
• Nghị định số 519/TTg năm 1957 về bảo tồn di tích.
• Pháp lệnh bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh năm 1984.
• Nghị định số 86/2005/NĐ-CP về quản lý và bảo vệ di sản văn hóa dưới nước.
• Chỉ thị số 05/2002/CT-TTg về tăng cường các biện pháp quản lý, bảo vệ cổ vật trong di tích và ngăn chặn đào bới, trục vớt trái phép di chỉ khảo cổ học.
• Luật Di sản văn hóa năm 2001, sửa đổi, bổ sung năm 2009.
• Quy chế bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh theo Thông tư số 05 năm 2003.
• Nghị định số 75/2010/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động văn hóa.
• Thông tư số 18/2012/TT-BVHTTDL về điều kiện, năng lực hành nghề.
• Nghị định số 61/2016/NĐ-CP về chứng chỉ hành nghề bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh.

3  QUAN ĐIỂM HIỆN ĐẠI

a. Quan điểm lịch sử

• Di tích lịch sử, văn hóa là sản phẩm của lịch sử, là nhân chứng xác thực và khách quan.
• Các hoạt động bảo tồn, trùng tu phải được xây dựng trên nền tảng khoa học lịch sử theo quan điểm duy vật biện chứng, bảo đảm tính khoa học và khách quan.

b. Quan điểm về bảo tồn tính chân xác, nguyên gốc

• Duy trì, giữ gìn nguyên vẹn, không làm biến đổi những thành phần vật chất của di tích được xác định là nguyên gốc.
• Xác định chính xác các thành phần, yếu tố nguyên gốc là nhiệm vụ quan trọng.
• Cân nhắc và hạn chế việc áp dụng khoa học, công nghệ cao trong công tác bảo tồn, trùng tu di tích.

c. Quan điểm về sự thống nhất và khác biệt giữa bảo tồn và bảo tàng di tích

• Sự thống nhất: cùng hướng đến nhu cầu giữ gìn, lưu truyền và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể.
• Sự khác biệt: bảo tồn hướng đến việc làm “sống”, hồi sinh di tích; bảo tàng hướng đến việc trưng bày và truyền đạt thông tin về di tích.

d. Quan điểm về di sản văn hóa phục vụ đời sống xã hội đương đại

• Gắn công tác bảo tồn với nhu cầu sử dụng và phát huy giá trị di tích.
• Di sản văn hóa được bảo tồn, duy trì để trực tiếp đáp ứng các nhu cầu đa dạng của đời sống xã hội đương đại, như giáo dục truyền thống, tôn giáo, tín ngưỡng, hoạt động văn hóa, phát triển du lịch, giao lưu quốc tế và tạo nguồn thu nhập…